Saklı pay hesaplama aracı, kanunun belirli mirasçılar için koruduğu miras payının ve mirasbırakanın serbestçe tasarruf edebileceği kısmın yaklaşık tutarını belirlemek amacıyla kullanılır. Hesaplamada mirasçıların kimler olduğu, yasal miras payları, terekenin borçları ve hesaba eklenmesi gereken karşılıksız kazandırmalar dikkate alınır.
Mirasbırakan, malvarlığı üzerinde vasiyetname, miras sözleşmesi veya sağlığında yaptığı kazandırmalarla tasarrufta bulunabilir. Ancak saklı payı zedeleyen tasarruflar, kanundaki şartlar gerçekleştiğinde tenkise tabi tutulabilir. Hesaplama aracının gösterdiği saklı pay tutarı, tek başına dava açılabileceğini veya aynı tutarın tahsil edileceğini göstermez.
Saklı Pay Nedir?
Saklı pay, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 505 ve 506. maddelerinde düzenlenen, belirli yakın mirasçılara ayrılan ve mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü sınırlayan miras payıdır. Mirasbırakan, terekesinin saklı paylar dışında kalan kısmı üzerinde, yani “tasarruf edilebilir kısım” üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunabilir.
Saklı payı ihlal eden tasarruflar kendiliğinden hükümsüz olmaz. Saklı payının karşılığını alamayan mirasçı, şartları varsa tenkis talebinde bulunabilir.
Saklı Paylı Mirasçılar ve Oranları
Türk Medeni Kanunu’nun 506. maddesine göre saklı paylı mirasçılar ve oranları şöyledir:
- Altsoy (çocuklar, torunlar): Yasal miras payının yarısı.
- Ana ve babadan her biri: Yasal miras payının dörtte biri.
- Sağ kalan eş: Altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçı olursa yasal miras payının tamamı; diğer durumlarda yasal miras payının dörtte üçü.
Bu oranlar doğrudan terekenin tamamına uygulanmaz. Önce ilgili kişinin yasal miras payı bulunur, ardından bu pay üzerinden saklı pay hesaplanır. Ayrıca kişinin somut olayda mirasçı olması gerekir. Örneğin altsoy bulunması, ana ve babanın yasal mirasçılığını engeller.
Kardeşlerin saklı payı, 2007 yılında yapılan değişiklikle kaldırılmıştır. Bununla birlikte kardeşler, kanuni mirasçılık şartları oluştuğunda yasal mirasçı olabilir. Saklı paylarının bulunmaması, hiçbir miras hakkına sahip olmadıkları anlamına gelmez. Eski tarihli ölümlerde, ölüm tarihinde yürürlükte bulunan hükümler ayrıca incelenmelidir.
Saklı Pay Nasıl Hesaplanır?
Saklı pay hesabında yalnızca mirasbırakanın ölüm tarihinde üzerine kayıtlı malların değerine bakılması yeterli değildir. Hesaplama aşağıdaki aşamalarla yapılır:
- Terekenin belirlenmesi: Mirasbırakanın taşınmazları, banka hesapları, araçları, şirket payları, alacakları ve miras yoluyla geçebilen diğer malvarlığı değerleri belirlenir. Bu değerlerden mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile mirasbırakanla birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kişilerin üç aylık geçim giderleri düşülür.
- Sağlararası kazandırmaların eklenmesi: Türk Medeni Kanunu’nun 565. maddesinde sayılan ve tenkise tabi olan sağlararası kazandırmalar (örneğin ölümden önceki bir yıl içinde yapılan olağan dışı bağışlar, saklı payı ihlal amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar) terekeye eklenir. Böylece “saklı pay hesabına esas tereke” bulunur.
Tenkise tabi karşılıksız kazandırmalar, denkleştirmeye ilişkin hükümler ve kanunda belirtilen hayat sigortası değerleri değerlendirilir. Aynı değer hesaplamaya iki kez eklenmemelidir. Kazandırmanın hesaplama amacıyla terekeye eklenmesi, bağışlanan malın kendiliğinden mirasçılara döndüğü anlamına gelmez. Bu işlem, saklı payı ve tasarruf edilebilir kısmı belirlemek için yapılır.
- Yasal miras paylarının belirlenmesi: Her mirasçının yasal miras payı, kanuni mirasçılık kurallarına göre belirlenir. Mirasçıların kimler olduğu ve hangi zümreden mirasçı oldukları belirlenir. Sağ kalan eşin varlığı, çocuk sayısı ve mirasbırakandan önce ölen mirasçıların altsoyları hesaplamayı etkiler.
- Saklı pay oranının uygulanması: Yasal miras payı, saklı pay oranıyla çarpılarak her mirasçının saklı payı bulunur:
Saklı pay tutarı = Hesaba esas tereke değeri × Yasal miras payı oranı × Saklı pay oranı
- Tasarruf edilebilir kısmın tespiti: Tereke değerinden toplam saklı paylar çıkarıldığında mirasbırakanın serbestçe tasarruf edebileceği kısım ortaya çıkar.
Tasarruf edilebilir kısım = Hesaba esas tereke değeri − Toplam saklı paylar
Bu tutar, mirasbırakanın saklı payları zedelemeden tasarruf edebileceği kısmı gösterir. Daha önce yapılan ve hesaba katılan kazandırmaların bu kısmı ne ölçüde kullandığı ayrıca değerlendirilmelidir.
Örnek: Mirasbırakan geride eşi ve iki çocuğu bırakmış, net terekesi 8.000.000 TL’dir. Yasal paylara göre eş 1/4 (2.000.000 TL), her çocuk 3/8 (3.000.000 TL) pay alır. Eşin saklı payı, altsoyla birlikte mirasçı olduğundan yasal payının tamamıdır: 2.000.000 TL. Her çocuğun saklı payı yasal payının yarısıdır: 1.500.000 TL. Toplam saklı paylar 5.000.000 TL, tasarruf edilebilir kısım ise 3.000.000 TL’dir. Mirasbırakan bu 3.000.000 TL’lik kısmı vasiyetle dilediği kişiye bırakabilir.
Tenkis Davası
Saklı payı ihlal edilen mirasçı, Türk Medeni Kanunu’nun 560 ve devamı maddeleri uyarınca tenkis davası açarak ihlal eden tasarrufun saklı pay oranında indirilmesini isteyebilir. Tenkis davası, saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılması, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden itibaren on yıl içinde açılmalıdır. Bu süreler hak düşürücü niteliktedir; ancak tenkis, def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.
Tenkis davası, muris muvazaası nedeniyle açılan tapu iptali ve tescil davasından farklıdır. Muris muvazaasında mirasbırakanın gerçekte bağışladığı bir taşınmazı satış gibi göstererek mirasçılardan mal kaçırması söz konusudur ve bu durumda işlemin tamamen geçersizliği ileri sürülür. Hangi davanın açılacağı somut olayın özelliklerine göre belirlenmelidir.
Saklı Pay Hesabında Sık Yapılan Hatalar
Saklı pay hesaplamalarında en sık karşılaşılan hata, terekenin yalnızca mirasbırakanın ölüm anında üzerine kayıtlı mallardan ibaret sayılmasıdır. Oysa tenkise tabi sağlararası kazandırmalar terekeye eklenmeden yapılan hesap, saklı payı olduğundan düşük gösterir. Bir diğer hata, terekenin borçlarının düşülmemesidir; borca batık veya ağır borçlu terekelerde saklı pay hesabının sonucu önemli ölçüde değişir. Ayrıca mirasçılık sıfatının doğru tespit edilmemesi, örneğin mirasbırakandan önce ölmüş bir çocuğun altsoyunun hesaba katılmaması, tüm payların hatalı belirlenmesine yol açar.
Mal rejimi tasfiyesi de saklı pay hesabından önce yapılmalıdır. Evli bir mirasbırakanın ölümünde, sağ kalan eşin edinilmiş mallara katılma rejiminden doğan alacağı öncelikle belirlenir ve bu alacak terekeden düşülür. Ancak bundan sonra kalan değer üzerinden miras payları ve saklı paylar hesaplanır. Mal rejimi tasfiyesinin atlanması, hem sağ kalan eşin hem de diğer mirasçıların haklarının yanlış belirlenmesine neden olabilir.
Saklı Pay Hesabında Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar
- Değerleme tarihi: Terekedeki malların değeri, kural olarak mirasbırakanın ölüm tarihine göre belirlenir. Taşınmazların değeri uyuşmazlık hâlinde bilirkişi incelemesiyle tespit edilir.
- Mirasçılıktan çıkarma: Kanunda sayılan ağır sebeplerin varlığı hâlinde mirasbırakan, saklı paylı mirasçısını ölüme bağlı tasarrufla mirasçılıktan çıkarabilir. Çıkarma sebebinin ispatı, çıkarmadan yararlananlara düşer.
- Mirastan feragat: Mirasbırakanla yapılan mirastan feragat sözleşmesiyle saklı pay hakkından vazgeçilmiş olabilir.
- Tenkisin sırası: Tenkis, önce ölüme bağlı tasarruflardan, bu yetmezse en yeni tarihli sağlararası kazandırmalardan başlanarak yapılır.
Sıkça Sorulan Sorular
Saklı pay hesabında mirasbırakanın borçları dikkate alınır mı?
Evet. Saklı pay, terekenin aktif değerinden borçlar ve kanunda sayılan giderler düşüldükten sonra kalan net değer üzerinden hesaplanır. Borca batık terekelerde saklı pay hesabının sonucu önemli ölçüde değişir.
Kardeşlerin saklı payı var mı?
Hayır. 2007 yılında yapılan değişiklikle kardeşlerin saklı payı kaldırılmıştır. Mirasbırakan, terekesini vasiyetnameyle başkasına bırakarak kardeşlerine pay bırakmayabilir.
Vasiyetname saklı payı ihlal ediyorsa geçersiz mi olur?
Hayır. Saklı payı ihlal eden vasiyetname geçerliliğini korur; ancak saklı paylı mirasçının açacağı tenkis davasıyla saklı pay oranında indirilir. Dava açılmazsa vasiyetname olduğu gibi uygulanır.
Tenkis davası hangi mahkemede açılır?
Tenkis davası, mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesinde, asliye hukuk mahkemesinde açılır. Dava, saklı payı ihlal eden tasarruftan yararlanan kişiye, yani vasiyet alacaklısına veya bağış yapılan kişiye karşı yöneltilir. Birden fazla davalı bulunması hâlinde tenkis, kanundaki sıra gözetilerek her birine düşen oranda yapılır.
Bağışlanan mallar saklı pay hesabına dahil edilir mi?
Kanunda sayılan şartları taşıyan sağlararası kazandırmalar saklı pay hesabına esas terekeye eklenir ve tenkise tabidir. Hangi bağışın bu kapsamda olduğu, bağışın tarihi, niteliği ve amacına göre değerlendirilir.
Saklı pay hesaplama aracının sonuçları bilgilendirme amaçlıdır. Tenkis davası, muris muvazaası ve miras paylaşımı süreçlerinde dosyaya özgü değerlendirme için miras hukuku avukatından destek alınması önerilir.
İlgili araç: Miras Payı Hesaplama Aracı. Hesaplama Araçları sayfamızdan diğer araçlara ulaşabilirsiniz.